نکاتی درباره آهن ، یکی از ضروری‌ترین مواد معدنی مغذی

با تمام فوایدی که آهن برای بدن دارد آیا می‌دانستید آهن نیمه‌ تاریکی هم دارد؟ آهن جزو مواد معدنی ضروری قلمداد می‌شود. با این وجود، همانند بسیاری از دیگر مواد معدنی مصرف بیش از حد آن برای سلامت مضر است. در واقع، آهن می‌تواند چنان سمی‌ باشد که جذب آن به شدت از سوی مجرای گوارشی کنترل می‌شود. بدین ترتیب، خطر جذب بیش از حد آن و بالطبع تاثیرات منفی آن به حداقل می‌رسد. هنگامی که این مکانیزم ایمنی دچار نقصان شود، مشکلات مرتبط با سلامتی بروز می‌کنند. در این مقاله به تاثیرات بالقوه مخرب مصرف بیش از حد آن پرداخته می‌شود.

در همین ابتدا بهتر است تعریفی از آهن داشته باشیم. آهن یکی از ضروری‌ترین مواد معدنی مغذی قلمداد می‌شود که اکثر آن را گلبول‌های قرمز مصرف می‌کنند. در واقع بخش عمده‌ای از هموگلوبین است، همان پروتئینی که در گلبول‌های قرمز یافت می‌شود. مسئولیت هموگلوبین انتقال اکسیژن به سلول‌های بدن است. در این میان دو نوع آهن خوراکی وجود دارد؛ آهن خون‌رنگزا که این نوع آهن فقط در خوراکی‌های حیوانی یافت می‌شود و اغلب در گوشت قرمز. این نوع آهن نسبت به آهن غیر‌ خون‌رنگزا ساده‌تر جذب بدن می‌شود. و اما آهن غیر خون‌رنگزا که اغلب آهن‌های خوراکی غیر خون‌رنگزا هستند. این نوع آهن هم در خوراکی‌های گیاهی و هم در خوراکی‌های حیوانی یافت می‌شود. جذب آن با اسیدهای بنیادی از قبیل ویتامینC افزایش می‌یابد، اما با مصرف ترکیبات گیاهی مانند اسید فیتیات این روند کاهش می‌یابد. بهتر است بدانید افرادی که مقدار اندکی آهن خون‌رنگزا از رژیم غذایی خود جذب می‌کنند یا رژیم آنها حاوی هیچ‌گونه آهن خون‌رنگزایی نیست، با خطر ابتلا به کمبود آهن مواجه هستند. از سوی دیگر، افراد بسیاری از کمبود آهن رنج می‌برند، به ویژه زنان. در واقع، کمبود آهن در زمره شایع‌ترین نوع کمبود مواد معدنی جهان به شمار می‌رود.

   سطح آهن در بدن تنظیم می‌شود

اما در این میان ذخیره‌ آهن قاعده‌‌ای دارد. به یاد داشته باشید به دو‌دلیل عمده سطح آهن در بدن به طور مرتب تنظیم و تعدیل می‌شود. با این توضیح که آهن یک ماده‌ معدنی ضروری است که نقش عمده‌ای را در بسیاری از عملکردهای اساسی بدن ایفا می‌کند، اما بدن ما به میزان محدودی از آن نیاز دارد. نکته مهم این است که مصرف بیش از حد آهن به صورت بالقوه سمی است، بنابراین امکان جذب بیش از حد آهن توسط بدن وجود ندارد. در واقع، بدن میزان آهن مورد نیاز خود را با کمک جذب از طریق دستگاه گوارش تنظیم می‌کند. هپسیدین، هورمون تنظیم و تعدیل آهن، مسئول حفظ تعادل آهن ذخیره شده در بدن است و کارکرد اصلی آن ممانعت از جذب آهن فراوان است.
این نکته را هم به‌خاطر بسپارید که تعادل میزان آهن در بدن می‌تواند تحت تاثیر مصرف آهن در رژیم غذایی قرار گیرد. در طول زمان، رژیم‌هایی که فاقد آهن کافی هستند، می‌توانند کمبود آهن را پدید‌آورند. از طرف دیگر، مصرف بیش از حد مکمل‌های آهن خطر ابتلا به مسمومیت‌های حاد ناشی از آهن را به وجود می‌آورد.

   خطر مصرف بیش از حد مکمل‌ها

در این میان مسمومیت ناشی از مصرف آهن نیز وجود دارد که هم می‌تواند ناگهانی و هم تدریجی رخ دهد. بسیاری از مشکلات جدی مرتبط با سلامت، از مصرف تصادفی بیش از حد آهن همانند مصرف بیش از حد مکمل‌ها برای مدت طولانی یا اختلال مزمن موجب جذب حداکثری آهن است. اما در شرایط معمول، مقدار اندکی آهن در شریان‌های حیاتی به گردش در می‌آیند و سلامت آن منوط به پروتئین‌هایی از قبیل ترانسفرین است که مانع از آسیب‌رسانی آهن به دیگر بافت‌ها می‌شود. با این وجود، مسمومیت ناشی از آهن می‌تواند سطح آهن آزاد را در بدن به طرز قابل توجهی افزایش دهد.
اما آهن آزاد از خواص اکسیداسیونی برخوردار است و نقطه‌ مقابل خاصیت آنتی‌اکسیدانی است که می‌تواند منجر به آسیب سلولی شود. این امر می‌تواند چندین عامل داشته باشد. به عنوان مثال مسمومیت ناشی از آهن، هنگامی اتفاق می‌افتد که افراد، به‌ویژه کودکان، بیش‌از‌حد مکمل آهن مصرف کنند. مورد دیگر این است که ممکن است هموکروماتوز یعنی تجمع غیر طبیعی آهن که البته ارثی است به وجود آید که اختلالی ژنتیکی با جذب مفرط آهن از غذاها را موجب می‌شود. از سوی دیگر، مسمومیت ناشی از آهن دقیقا هنگامی پدید می‌آید که افراد در مصرف مکمل‌های آهن افراط کنند. میزان ۱۰ تا ۲۰میلی‌گرم می‌تواند علائم معکوسی را بروز دهد، حال آنکه مصرف بیش از ۴۰میلی‌گرم در روز آسیب‌هایی را پدید می‌آورد که مستلزم مراقبت‌های پزشکی است. بدین ترتیب مصرف بیش از حد مکمل‌های آهن منجر به مشکلات حادی می‌شود. در این میان، از اینکه طبق دستورالعمل درج شده روی مکمل آهن پیروی می‌کنید، اطمینان حاصل کنید و هیچ‌گاه بیش از آنچه پزشک‌تان تجویز کرده مصرف نکنید. اما علائم اولیه‌ مسمومیت ناشی از آهن شامل دل‌درد، تهوع و استفراغ می‌شود. به طور کلی، انباشته شدن حجم زیادی آهن در اندام‌های داخلی به صورت بالقوه منجر به آسیب‌های مرگباری از جمله به مغز و کبد می‌شود.  اگر سوال شما این است که علائم مصرف بیش از حد مکمل‌ها چیست؟ پاسخ این است که در طی زمان، شباهت بسیاری به علائم تجمع آهن در بدن دارد که در ادامه به توضیح درباره آن پرداخته می‌شود.

   افراد مستعد جذب آهن فراوان دقت کنند

به یاد داشته باشید تجمع آهن به شکل‌گیری تدریجی آهن فراوان در بدن اطلاق می‌شود. این امر ناشی از اختلال در سیستم تنظیم سطح آهن درحد طبیعی رخ می‌دهد. تجمع آهن در بدن اغلب افراد چندان نگران‌کننده نیست. اما برای افرادی که به طور ژنتیک مستعد جذب آهن فراوان از دستگاه گوارش خود هستند، می‌تواند نگران‌کننده باشد.
توجه داشته باشید شایع‌ترین اختلال تجمع آهن، هموکروماتوز ارثی است که منجر به شکل‌گیری آهن در بافت‌ها و اندام‌های بدن می‌‌شود. چنانچه هموکروماتوز بدون درمان رها شود، به مرور زمان خطر ابتلا به آرتروز، سرطان، بیماری‌های کبدی، دیابت و بیماری‌های قلبی را افزایش می‌دهد. به یاد داشته باشید خلاص شدن از این آهن اضافی برای بدن چندان آسان نیست. موثرترین روش برای رهایی از از تجمع آهن، از دست دادن خون است. بنابراین، احتمال اینکه زنان پس از بلوغ و پیش از یائسگی، مشکلات ناشی از تجمع آهن را تجربه کنند، بسیار کم است. علاوه‌بر این، کمترین خطر متوجه افرادی است که به طور مرتب خون خود را اهدا می‌کنند. چنانچه خود را مستعد تجمع آهن می‌دانید، خطر بروز هرگونه مشکل را با مواردی که در ادامه به شما می‌گوییم، به حداقل برسانید. مواردی مانند کاهش مصرف غذاهای سرشار از آهن از قبیل گوشت قرمز، اهدای خون به طور منظم، پرهیز از مصرف ویتامینC همراه با غذاهای سرشار آهن. با این وجود، چنانچه علائم تشخیص تجمع آهن در شما وجود ندارد، کاهش مصرف و جذب آهن توصیه نمی‌شود.

   خطر ابتلا به سرطان

اما احتمال وجود آهن و خطر ابتلا به سرطان هم ممکن است. تردیدی وجود ندارد که تجمع آهن می‌تواند منجر به بروز سرطان، هم در انسان و هم در حیوانات، شود. باز هم تاکید می‌کنیم که اهدای خون و از دست دادن خون این خطر را کاهش می‌دهد. مطالعات مشاهده‌ای حاکی از آن است که جذب بیش از حد آهن خون‌رنگزا خطر ابتلا به سرطان روده‌ بزرگ را افزایش می‌دهد و در این میان، آزمایشات بالینی دال بر این است که آهن خون‌رنگزای مکمل‌ها و گوشت قرمز شکل‌گیری ترکیبات سرطان‌زا موسوم به ان-نیتروسیل را در سیستم گوارشی افزایش می‌دهند.  جالب است بدانید ارتباط بین گوشت قرمز و ابتلا به سرطان از موضوعاتی است که نقل محافل علمی است. اگرچه برخی از مکانیزم‌ها در توجیه این ارتباط محتمل به نظر می‌رسد، اما اغلب شواهد بر اساس مطالعات مشاهده‌ای ارائه می‌شود.
اما آهن و خطر ابتلا به عفونت هم وجود دارد. به نظر می‌رسد هم تجمع افراطی آهن در بدن و هم کمبود آن افراد را بیش از حد مستعد ابتلا به بیماری‌های عفونی می‌کند. علت آن در دو مورد خلاصه می‌شود؛ سیستم ایمنی بدن از آهن کمک می‌گیرد تا باکتری‌های مضر را نابود سازد، بنابراین بدن مقداری آهن برای مبارزه با عفونت‌ها نیاز دارد. افزایش سطح آهن آزاد منجر به تحریک باکتری‌ها و ویروس‌ها برای رشد می‌شود، بنابراین آهن بیش از حد می‌تواند نتایج معکوسی در بر داشته باشد و خطر ابتلا به عفونت را افزایش دهد.

   افزایش عفونت با مکمل‌های آهن

چندین مطالعه در این زمینه حاکی از آن است که مکمل‌های آهن تکرر و شدت عفونت را افزایش می‌دهد، حال آنکه برخی مطالعات ادعا می‌کنند ارتباطی بین آنها وجود ندارد.  در این میان، افرادی که از هموکروماتوز ارثی رنج می‌برند، بیش از دیگران در خطر ابتلا به عفونت قرار دارند. پیش از مصرف هرگونه مکمل آهن از سوی افرادی که در خطر ابتلا به عفونت قرار دارند، تمام جوانب امر باید مد نظر گرفته شود و باید به تمام موارد خطرآفرین توجه شود. به طور خلاصه، دوباره تاکید می‌کنیم که مصرف آهن زیاد می‌تواند خطرآفرین باشد. با این وجود، جز در مواردی که اختلال تجمع آهن وجود دارد، نیازی نیست نگران جذب آهن فراوان از رژیم غذایی خود باشید. مصرف مکمل‌های آهن نیز داستان دیگری دارد. به یاد داشته باشید برای افرادی که از کمبود آهن رنج می‌برند، مفید است اما برای افرادی که کمبود آهن ندارد می‌تواند مضر باشد.

 

منبع: حمایت